เหตุการณ์ภัยพิบัติต่างๆ เริ่มเกิดบ่อยขึ้น รุนแรงขึ้น และใกล้ตัวทุกคนมากขึ้นเรื่อยๆ ไม่ว่าจะเป็น ธารน้ำแข็งละลาย น้ำท่วมฉับพลันที่เนปาล วิกฤตฝนตกหนัก น้ำป่าไหลหลากและดินโคลนถล่มในพื้นที่ภาคเหนือของไทย ดังที่เพิ่งเกิดขึ้นในช่วงที่ผ่านมา ซึ่งโดยส่วนใหญ่ ค่าใช้จ่ายในการเยียวยาและฟื้นฟูความเสียหายมักเป็นภาระความรับผิดชอบต่องบประมาณภาครัฐ ด้วยเหตุนี้ CAT Bond (Catastrophe Bond) หรือตราสารหนี้ภัยพิบัติจะเป็นเครื่องมือทางการเงินที่สามารถช่วยบริหารจัดการความเสี่ยงและบรรเทาผลกระทบสำหรับผู้ออก ในขณะเดียวกันก็เป็นสินทรัพย์ทางการเงินที่ช่วยกระจายความเสี่ยงและให้ผลตอบแทนสูงสำหรับผู้ลงทุน

ทำความรู้จัก CAT Bond ตราสารหนี้ภัยพิบัติ

CAT Bond คือตราสารหนี้ที่ผลตอบแทนอ้างอิงกับเหตุภัยพิบัติ โดยมีกลไกสำคัญคือ หากเกิดเหตุภัยพิบัติตามเงื่อนไขที่กำหนดไว้และมีความเสียหายถึงระดับที่กำหนดไว้ (Trigger) ผู้ออกตราสารสามารถหักเงินต้นหรือดอกเบี้ยเพื่อนำไปชดเชยความเสียหายให้แก่ผู้ประสบภัย แต่หากไม่มีเหตุภัยพิบัติเกิดขึ้นตามเงื่อนไข ผู้ลงทุนจะได้รับดอกเบี้ยและเงินต้นตามปกติ โดยอัตราผลตอบแทนหรือคูปองที่ผู้ลงทุนได้รับจะค่อนข้างสูง เพื่อชดเชยความเสี่ยงที่สูงขึ้น ทั้งนี้การเกิดภัยพิบัติส่วนใหญ่มิได้สัมพันธ์กับสภาวะการเงินการลงทุน ดังนั้น การลงทุนใน CAT Bond จึงช่วยผู้ลงทุนในการกระจายความเสี่ยงได้อีกด้วย

การเติบโตของตลาด CAT Bond ทั่วโลก

ปัจจุบัน ตลาด CAT Bond ทั่วโลกกำลังเติบโตอย่างก้าวกระโดดและทำสถิติใหม่สูงสุดอย่างต่อเนื่อง โดยในปี 2025 มีมูลค่าการออก 2.56 หมื่นล้านดอลลาร์สหรัฐฯ และในช่วงครึ่งแรกของปี 2026 ตลาดยังคงคึกคักด้วยมูลค่าการออกกว่า 1.8 หมื่นล้านดอลลาร์สหรัฐฯ ทำให้มูลค่าคงค้างสูงถึง 6.56 หมื่นล้านดอลลาร์สหรัฐฯ

CAT Bond และหลักทรัพย์ที่เชื่อมโยงกับประกันภัย (Insurance-Linked Securities: ILS เช่น IC Bond) มีการกำหนดรูปแบบความคุ้มครองและเงื่อนไขใหม่ๆ ที่มีความหลากหลาย ดังนี้:

· California FAIR Plan เป็นกองทุนประกันภัยของรัฐแคลิฟอร์เนีย สร้างสถิติออก CAT Bond มูลค่าสูงถึง 750 ล้านดอลลาร์สหรัฐฯ เพื่อคุ้มครองความเสี่ยงจากวิกฤตไฟป่า

· Beazley และ Chubb เป็นบริษัทประกันภัยยักษ์ใหญ่ระดับโลก 2 แห่ง ได้ออก CAT Bond มูลค่ารวม 450 ล้านดอลลาร์สหรัฐฯ เพื่อคุ้มครองความเสี่ยงทางไซเบอร์ รับมือภัยคุกคามทางเทคโนโลยีที่รุนแรงขึ้น

· Migdal Insurance เป็นบริษัทประกันภัยจากอิสราเอล ได้ออก CAT Bond เป็นครั้งแรกเพื่อรับมือภัยแผ่นดินไหวในภูมิภาคตะวันออกกลาง

ความสำเร็จของ CAT Bond ในการรับมือภัยพิบัติ

กรณีศึกษาของประเทศจาเมกาตอกย้ำความสำเร็จของ CAT Bond ได้อย่างชัดเจน หลังจากออก ตราสารมูลค่า 150 ล้านดอลลาร์สหรัฐฯ ในปี 2024 และได้รับเงินชดเชยอย่างรวดเร็วเพื่อฟื้นฟูประเทศจากเหตุ

พายุเฮอริเคนเมลิสซาในปี 2025 รัฐบาลได้ออก CAT Bond รุ่นใหม่ในเดือนพฤษภาคม 2026 ซึ่งได้รับความสนใจล้นหลามจนสามารถเพิ่มวงเงิน (Upsize) เป็น 200 ล้านดอลลาร์สหรัฐฯ ความสำเร็จนี้เกิดขึ้นเพราะเหตุการณ์ดังกล่าวช่วยพิสูจน์ว่ากลไกทำงานได้จริง โปร่งใส ไร้ข้อพิพาท ผนวกกับผลตอบแทนรอบใหม่ที่สูงขึ้นจูงใจ และที่สำคัญคือจุดเด่นจากการเป็นสินทรัพย์ที่ไม่ผันผวนตามภาวะเศรษฐกิจ จึงตอบโจทย์นักลงทุนในการกระจายความเสี่ยงได้อย่างลงตัว

ความเคลื่อนไหวในเอเชียและอาเซียน

สำหรับภูมิภาคอาเซียน ฟิลิปปินส์เป็นประเทศแรกและประเทศเดียวที่รัฐบาลเคยออก CAT Bond ผ่านธนาคารโลกในปี 2019 มูลค่า 225 ล้านดอลลาร์สหรัฐฯ เพื่อคุ้มครองความเสียหายจากแผ่นดินไหวและพายุหมุนเขตร้อน ซึ่งได้มีการจ่ายชดเชยไปแล้วจากเหตุพายุไต้ฝุ่นราอีในปี 2021 ในขณะที่ประเทศที่มีความเสี่ยงสูงจากภัยพิบัติอย่างญี่ปุ่นและจีน แม้รัฐบาลจะไม่ได้เป็นผู้ออก CAT Bond แต่บริษัทประกันภัยต่อ (Reinsurance) ได้มีการออก CAT Bond อย่างต่อเนื่องทุกปีเพื่อบริหารความเสี่ยงจากการรับประกันภัย มีเงินทุนในการจ่ายเงินทดแทนจากเหตุแผ่นดินไหวและพายุไต้ฝุ่น

โอกาสของไทยและแนวคิดสู่การปฏิบัติจริง

ด้วยบริบทของประเทศไทยที่ต้องเผชิญกับวิกฤตฝนตกหนัก น้ำป่าไหลหลาก น้ำท่วมฉับพลันบ่อยครั้งและทวีความรุนแรงขึ้น การนำเครื่องมืออย่าง CAT Bond มาศึกษาและปรับใช้น่าจะช่วยยกระดับความยืดหยุ่นทางการคลัง (Fiscal Resilience) ของประเทศ สอดคล้องกับงานวิจัยของคุณ Jason Lee1 ที่ได้นำเสนอพิมพ์เขียวพันธบัตรภัยพิบัติ (CAT Bond) รองรับเหตุอุทกภัยสำหรับประเทศไทย โดยมีข้อเสนอที่น่าสนใจ ดังนี้

· พื้นที่และความเสี่ยงที่ครอบคลุม: คุ้มครองความเสี่ยงจากอุทกภัยขั้นรุนแรงในพื้นที่ลุ่มแม่น้ำเจ้าพระยา ครอบคลุมพื้นที่เศรษฐกิจ อุตสาหกรรม และเส้นทางน้ำตั้งแต่ตอนบนลงมาถึงเขตกรุงเทพฯ เพื่อเตรียมพร้อมรับมือกับความเสียหายทางเศรษฐกิจมหาศาลแบบที่เคยเกิดในปี 2011

· กลไกการทำงาน: เสนอใช้ Parametric Trigger โดยอิงข้อมูลปริมาณฝนสะสมร่วมกับระดับการระบายน้ำจากสถานีวัด 5 แห่งในลุ่มแม่น้ำเจ้าพระยา ซึ่งจะช่วยให้สามารถประเมินความเสียหายได้ชัดเจน โปร่งใส และได้รับเงินชดเชยอย่างรวดเร็วเพื่อใช้เป็นสภาพคล่องฉุกเฉินในการช่วยเหลือประชาชน

· แผนปฏิบัติงานที่ชัดเจน: นำเสนอ Roadmap ให้สามารถดำเนินการออกพันธบัตร CAT Bond ได้ภายใน 24 เดือน โดยอาศัยความร่วมมือกับธนาคารโลกและหน่วยงานที่เกี่ยวข้อง

จะเห็นได้ว่าการนำ CAT Bond มาเป็นเครื่องมือและแนวทางเหล่านี้มาพิจารณาและผลักดัน นอกจากจะช่วยลดภาระงบประมาณภาครัฐ ยังเป็นการอุดช่องโหว่และสร้างโครงข่ายความคุ้มครองทางเศรษฐกิจให้กับประชาชนได้อย่างครอบคลุมและมีประสิทธิภาพมากยิ่งขึ้น